Bazylika św. Stanisława Biskupa

Sanktuarium Relikwii Krzyża Świętego

Klasztor Dominikanów (OP)

Relikwia Krzyża Świętego

data nadania tytułu 
bazyliki mniejszej 
21 czerwca 1967 roku

Archidiecezja Lubelska

 width=

Według przekazu Jana Długosza, dominikanie, po przybyciu do Lublina, objęli istniejące już oratorium Św. Krzyża. Lubelski klasztor powstał zapewne w latach 50. XIII wieku. Budowa obecnie istniejącego kościoła św. Stanisława łączy się z fundacją Kazimierza Wielkiego w 1342 roku. Kościół z tego okresu był zapewne trójnawową halą z wydłużonym prezbiterium, charakterystycznym dla architektury zakonów żebraczych, w tym dominikanów. Ówczesny klasztor stanowiły niższe kondygnacje obecnego wschodniego skrzydła, od strony skarpy, oparte o mur miejski. Podczas pożaru w 1575 roku kościół uległ znacznym uszkodzeniom Zawaliły się sklepienia, dach i szczyty, po których odbudowano go stopniowo w nowych, nowożytnych formach.
Po siedemnastowiecznych rozbudowach kościół uzyskał zachowaną do dziś bryłę i układ przestrzenny. Do obecnych rozmiarów klasztor został rozbudowany po 1618 roku. XVII i XVIII wiek był okresem największego rozkwitu lubelskiego klasztoru. Korpus kościoła opięto kolejnymi kaplicami. Około 1624 roku na zakończeniu północnej nawy wzniesiono kaplicę Ossolińskich, obecnie Matki Bożej Opieki, w latach 50. i 60. XVII wieku dostawiono do naw bocznych dwa rzędy kaplic. W latach 1728-1729 dostawiono po północnej stronie prezbiterium kaplicę obecnie zwaną Matki Boskiej Ruszelskiej, oraz Niepokalanego Poczęcia Najświętszej Marii Panny, zwaną Kaplicą Paryską.
Fasada kościoła zwieńczona jest wysokim szczytem, a jej narożniki ujęte niskimi wieżyczkami, których gzymsy koronujące ujednolicone są z gzymsem wieńczącym ścianę fasady, oddzielającym ją od szczytu. Fasada pozbawiona artykulacji. Wieże trzykondygnacyjne, w narożach najwyższych kondygnacji ujęte parami korynckich pilastrów, na północnej z nich znajduje się dekoracja sgraffitowa. Szczyt pięciokondygnacyjny, artykułowany pilasterkami, między którymi pierwotnie znajdowały się arkadowo zwieńczone płyciny. Formę szczytu uproszczono podczas licznych przebudów, np. na rysunku A. Lerue z ok. 1870 roku widoczna jest znaczna partia środkowej części szczytu bez artykulacji, podczas późniejszych prac restauratorskich pilasterki i gzymsy zrekonstruowano, jednak bez arkadowych nisz. Pilasterki zwieńczone są sterczynami.
Kościół dominikanów jest trójnawową halą o wydłużonym prezbiterium, wysokością i szerokością równym nawie głównej. Sklepienia kolebkowe z lunetami w nawach oraz prezbiterium. Prezbiterium i korpus nawowy przykryte dachami dwuspadowymi. Do naw bocznych przylegają rzędy sklepionych kopułowo kaplic, przekrytych wspólnymi dachami pulpitowymi. Na zakończeniu nawy południowej znajduje się kaplica Firlejów, wzniesiona na planie kwadratu z zaokrąglonymi narożnikami, wyróżniająca się w bryle okazałą kopułą z ozdobną latarnią. Na zakończeniu nawy północnej znajduje się sklepiona kopułą kaplica Matki Bożej Opieki na planie kwadratu, poprzedzona przedsionkiem, pozostałością po gotyckiej kaplicy Krzyża św. Rolę chóru zakonnego pełni usytuowana za prezbiterium kaplica Tyszkiewiczów, zbudowana na planie sześcioboku, przekryta owalną kopułą. Po północnej stronie prezbiterium znajduje się kaplica Matki Boskiej Ruszelskiej, oraz Paryska, salowa, o półkolistym zamknięciu.
Wnętrze naw i prezbiterium artykułowane jest parami korynckich pilastrów o gładkich trzonach. Pomiędzy nimi w korpusie nawowym znajdują się arkady międzynawowe, zaś w prezbiterium arkadowe płyciny. Sklepienie jest gładkie, tylko na gurcie pomiędzy nawą a prezbiterium oraz na podłuczu przejścia od kaplicy Firlejów znajdują się sztukaterie w tzw. typie lubelskim. Inaczej, indywidualnie w każdym przypadku, rozwiązane są wnętrza kaplic. Obecny ołtarz główny, stanowiący jednocześnie przegrodę między kościołem a chórem zakonnym, zbudowano w 1794 roku w stylu klasycystycznym. Ołtarze we wnętrzu korpusu nawowego oraz dwie ambony, umieszczone symetrycznie na pograniczu prezbiterium i nawy głównej pochodzą z lat 60. XVIII wieku, z warsztatu puławskiego rzeźbiarza, Sebastiana Zeisla. Na ścianach bocznych naw wisi sześć obrazów o tematyce dominikańskiej. Jeden z nich przedstawia cud związany z próbą kradzieży relikwii Drzewa Krzyża św. przez gdańskiego kupca Henryka w 1434 roku na tle widoku Lublina z połowy XVII wieku.
Relikwie prawdopodobnie przywiózł z Kijowa dominikanin, biskup Andrzej. Miało to miejsce w 1420 r. Legenda głosi jakoby fragment krzyża wieziono do Krakowa, jednak w Lublinie konie stanęły dęba i nie ruszyły dalej. Od tej pory kościół pw. św. Stanisława stał się miejscem tłumnie odwiedzanym przez pielgrzymów. Po pożarze w 1575 r. relikwie przeniesiono do kaplicy Tyszkiewiczów. W 1819 r. świątynia zagrożona była obsunięciem się ze skarpy. Wszystkie trumny z północnych lochów przeniesiono pod wspomnianą kaplicę. W 1994 r. w trakcie renowacji odkryto w podziemiach szczątki biskupa Andrzeja, uważanego do tej pory za postać legendarną. Kult Świętego Krzyża nadal trwa. Wyraża się on w adoracji relikwii, szczególnych nabożeństw w czasie Wielkiego Postu. W każdy piątek roku odbywa się też droga krzyżowa. W nocy z 8 na 9 lutego 1991 r. nieznani sprawcy ukradli relikwie Krzyża Drzewa Świętego. Ich miejsce pobytu do dziś jest nieznane. Obiektem kultu, aż do momentu kradzieży w lutym 1991 r., były tu relikwie Drzewa Krzyża Świętego. Znane jako jedna z trzech największych części krzyża, na którym umierał Jezus Chrystus. Bazylika dysponuje licznymi dokumentami, potwierdzającymi ich autentyczność. Relikwie miały kształt zbliżony do równoramiennego krzyża greckiego. Posiadały liczne zadrapania a także pęknięcie w poprzek, które związano złotym drutem. Przechowywane były w złoconym, srebrnym relikwiarzu o wysokości 105 cm. Podziwiać go można było w barokowej kaplicy rodziny Tyszkiewiczów. Smutny akt świętokradztwa odebrał Dominikanom ich największy skarb. Jednak nie do końca, ponieważ w klasztorze został mały fragment krzyża, który odłamał się podczas zabiegów konserwacyjnych.
Po gruntownej restauracji budynków w połowie XIX wieku, w 1864 roku nastąpiła kasata klasztoru przez władze carskie. W latach 1901-1902, wg projektu arch. Stanisława Weissa, przebudowano południowe skrzydło klasztoru. Dominikanie odzyskali świątynię dopiero w 1938 r. Budynki czekały na rewaloryzację także po zniszczeniach II wojny światowej. Od 1994 roku prowadzona jest kompleksowa rewaloryzacja bazyliki i klasztoru.
21 czerwca 1967 roku świątynia dominikańska otrzymała tytuł Bazyliki Mniejszej., nadany przez papieża Pawła VI.

Lublin_20.jpg
Lublin_16.jpg
Lublin_42.jpg
Lublin_15.jpg
Lublin_11.jpg
Lublin_30.jpg
Lublin_34.jpg
Lublin_32.jpg
Lublin_37.jpg
Lublin_27.jpg
Lublin_40.jpg
Lublin_09.jpg
Lublin_36.jpg
Lublin_05.jpg
Lublin_03.jpg
Lublin_38.jpg
Lublin_39.jpg